\u201cIk kan niet zeggen, dat ik ooit ongevalliger plaats gezien heb, dan het berookte Schiedam”. <\/p>\n\n\n\n
(Betje Wolff en Aagje Deken, Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart. Den Haag: Isaac van Cleef, 1782. P. 242.)<\/p>\n\n\n\n
(Niet afgemaakte tekst uit 1995.) <\/p>\n\n\n\n
Op 14 september 1857 behandelde de Schiedamse gemeenteraad in een voortgezette zitting de nieuwe Algemeene Politie-verordening.<\/em> Deze verordening moest als gevolg van de invoering van de nieuwe Gemeentewet de vele, vaak eeuwenoude, keuren<\/em> en ordonnanti\u00ebn<\/em> gaan ver\u00advangen[1]<\/sup><\/a>. Die dag stond onder andere het artikel op de agenda, dat het houden van vee in de stad moest gaan regelen[2]<\/sup><\/a>. Binnen de bebouwde kom, zo was het voorstel, worden koeien- en varkensstallen verboden. Koeien mogen absoluut niet binnen de stad worden gehouden, en var\u00adkens niet zonder toestemming van B&W: \u201cZij die verlof bekomen hebben tot het houden van eenige varkens, mogen het bij de vergunning be\u00adpaalde getal niet overschrijden, noch langer dan \u00e9\u00e9n jaar van die vergunning gebruik maken, zonder dat zij vernieuwd is.\u201d Het verbod op stallen voor koeien en varkens betekende slechts voortzetting van het oude be\u00adleid. Wel nieuw was de mogelijkheid om, zij het onder restricties, \u2018eenige\u2019 varkens te hou\u00adden.<\/p>\n\n\n\n Terwijl onder woonhervormers bezwaren op kwamen tegen de van oudsher bestaande stedelij\u00adke varkenshouderij[3]<\/sup><\/a>, versoepelde Schiedam, dat 150 jaar eerder alle varkens de stad had uitge\u00adbannen, de regels. Het voorstel werd zelfs van harte ondersteund door de plaatselijke gezond\u00adheidscommissie. Het waarom wordt duidelijk als we de discussie in de gemeenteraad proberen te volgen. Op de vraag van het raadslid J.B. Nolet, waarom het houden van varkens in de stad mogelijk werd gemaakt, antwoordde de burgemeester, dat \u201cvan het beginsel is uitgegaan, om aan de min\u00addere klasse het genot van varkensvleesch te kunnen verschaffen, waarvan zij anders zou ver\u00adstoken zijn.\u201d Beperk dit dan tot \u00e9\u00e9n, hooguit twee varkens, vond raadslid Maas, uit angst voor misbruik. Ook Nolet was bang, dat het toelaten van varkens de onzedelijkheid zou stimu\u00adleren, \u201cwanneer men nagaat op welke wijze sommige personen zich het noodige voedsel voor varkens, meest bestaande in meel en spoeling, weten te verschaffen.\u201d<\/p>\n\n\n\n Het raadslid Roelants had wel eens gehoord, \u201cdat het hoofddoel van het houden der varkens is om ze te mesten, ten einde er des winters het gebruik van te hebben en dezelve tot meerdere voeding te doen dienen of te nuttigen. Maar dan ging het om wel twaalf varkens, in plaats van enkele stuks, en dat achtte hij te overdreven.\u201d Nolet wist bovendien, \u201cdat men verbaasd zou staan over het aantal varkens, die zonder consent worden gehouden. Hij erkent, dat men dat houden toelaat met een goed oogmerk, maar hij kan verzekeren, dat er een groot misbruik van gemaakt wordt.\u201d Ondanks het feit, dat op dat moment het houden van varkens strikt verboden was, werden, zo mag uit deze woorden worden opgemaakt, er illegaal varkens in de stad gehouden, zelfs in grote aantallen. De verordening probeerde dan ook een bestaande situatie te reguleren. Het over\u00adtuigende argument daarvoor was echter de slechte voedingssituatie van de arme Schie\u00addammers.<\/p>\n\n\n\n Ieder jaar weer, zo werd in de verordening geregeld, zouden Schiedammers opnieuw toestem\u00adming moeten vragen, en bovendien besloot de raad na langdurige discussie, dat het maximum aantal te houden varkens voor niet-professionele mesters tot \u00e9\u00e9n beperkt moest blijven. De goed\u00adgekeurde formulering van artikel 189 werd dan ook[4]<\/sup><\/a>: \u201cAlleen in het onbebouwde gedeelte van het Frankenland, met uitsluiting van de Nieuwe Haven, mogen koe- en varkensstallen gemaakt of vergroot worden; nimmer echter dan met toestemming van wege Burgemeester en wethouders verleend. Behalve in de weilanden, mogen op andere plaatsen der Gemeente geene koeijen gehou\u00adden worden. Zonder verlof van wege het Gemeentebestuur mag men daar ook geene varkens houden. Dat verlof wordt aan hen, die het bedrijf van landbouwer niet uitoefenen, niet verleend voor een grooter getal dan \u00e9\u00e9n var\u00adken voor ieder huisgezin. Zij, die dat verlof bekomen hebben, mogen het bij de vergunning bepaalde getal niet overschrijden, noch langer dan \u00e9\u00e9n jaar van die vergunning gebruik maken, zonder dat zij vernieuwd is.\u201d De laatste zin moet deels nog een overbodig overblijfsel uit het concept zijn, waarin het aantal te houden varkens niet bij voorbaat op \u00e9\u00e9n gefixeerd werd.<\/p>\n\n\n\n Schiedam was al eeuwenlang een echte stad, juridisch en economisch[5]<\/sup><\/a>. De inwoners leefden grotendeels van handel en nijverheid. De stad was afhankelijk van vooral \u00e9\u00e9n soort industrie: die van jenever. Prominent in het proces om jenever te maken waren de moutwijnbranderijen. De uit graan gestookte moutwijn was het basisproduct voor de jeneverfabrica\u00adge. In 1856 werd de tweehonderdste branderij geopend[6]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n Economisch-historici beschouwen de jeneverindustrie als vroegkapitalistisch kleinbedrijf, tra\u00adfiekbedrijf bovendien[7]<\/sup><\/a>. Een branderij had drie, hooguit vier personeelsleden, terwijl het, als tra\u00adfiekbedrijf, gevestigd was in de buurt van de stapelmarkt van de te verwerken grondstof, in dit geval graan, en op volle toeren draaide als die grondstof in ruime mate aanwezig was. Voor de arbeiders in deze bedrijfstak en voor het aanzicht van de toenmalige stad zijn de ge\u00adhanteerde moderne benamingen van dit soort industri\u00eble activiteiten irrelevante haarkloverij\u00aden. Zij verdienden hun brood in een biochemische procesindustrie, en hadden te maken met door het proces bepaalde en daardoor strak gereguleerde werktijden en taken. De eigendoms\u00adverhou\u00addingen mogen dan vroeg-kapitalistisch geweest zijn, de vele branderijen (in 1874 waren het er al driehonderd) en de met deze bedrijfstak verbonden nevenindustrie\u00ebn bepaalden het aanzicht van de stad volledig. Schiedam \u201ctoonde de somberheid van een fabrieksstad uit Zuid-Wales of de Black Country. […]. Des zomers lag zij temidden van het sappigst Hollandsch weidelandschap te braken als een zwarte vulkaan. De felle vuren der glasblazerijen omkringden haar in een krans helsche rozen. Bij vallende avond bekleedde zij zich met een diepe gloed van monumentaliteit[8]<\/sup><\/a>.\u201d<\/p>\n\n\n\n Schiedam had begin 1859 15.252 inwoners. In dat jaar stierven er 81 mensen aan de cholera, 32 aan de tyfus. De slachtoffers waren vooral te betreuren in de buurten bij Broersveld, Oost\u00admolenplein, Lange Kerkstraat, Kreupelstraat en het Oude Kerkhof. De offici\u00eble statistiek telde 1495 arbeiders[9]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n In 1876 werkten er 1139 personen in de branderijen (inclusief de patroons). In de distilleerde\u00adrijen waren 158 volwassenen en 42 kinderen aangesteld. Nog eens 130 vonden werk in de wind- en 80 in de stoommolens. De hele kolom van de jeneverindustrie verschafte in dat jaar aan 1930 personen direct werk. Daartoe behoorden ook de 204 volwassenen en 77 kinderen in de emballage-bedrijven. Aan\u00advankelijk betrof dat kuiperijen en later kistenmakers. Omstreeks 1854 werd de eerste glasblaze\u00adrij gesticht in Oud-Mathenesse, net buiten de stad. In 1876 waren er 78 man in dienst, waar\u00advan twaalf jongens. Ook in de ambachten waren velen direct afhankelijk van de moutwijnindus\u00adtrie. Niet verbonden met de jeneverfabricage waren de scheepswerven, een ijzergieterij en de in 1864 gestichte kaarsenfabriek \u2018Apollo\u2019, met al snel enige honderden personeelsleden.<\/p>\n\n\n\n Schiedam was ontstaan als een dorp bij een afdamming in de Schie. Gravin Aleidis van Hol\u00adland, de weduwe van Jan van Henegouwen en de regentes van de peuter Floris V, vestigde zich in het huis Ter Riviere, dat lag waar de toen net gegraven Schie de Maas instroomde. Ze kocht de rechten van de omgeving (bestaande uit de dam in de Schie en een kleine polder), stichtte een kerk en schonk de bewoners in 1275 stadsrecht.<\/p>\n\n\n\n De ligging aan twee rivieren was ideaal voor de overslag van goederen, maar kon pas echt wor\u00adden uitgebuit, toen in de 14e eeuw naast de dam een overtoom werd aangelegd. In 1336 begonnen de inwoners met het kanaliseren van de langzaam dichtslibbende monding van de Schie, wat resulteerde in de Buitenhaven[10]<\/sup><\/a>. Korte tijd later kregen de bewoners het recht om een ommuring en een gracht aan te leggen, waardoor de stadsvesten ontstonden. Onder de rook van Rotterdam, dat vergunning had gekregen om een open doorvaart aan te leggen van de Schie tot aan de Maas, ontwikkelde het stadje, waarvan het inwoneraantal tot 1800 ver onder de 10.000 bleef[11]<\/sup><\/a>, zich tot een overslag- en visserijhaven. Aanvankelijk was visserij de belangrijkste bron van bestaan, in het begin van de 16e eeuw vooral die op haring. Maar ook werd er, zoals in veel Hollandse stadjes, Engelse wol tot laken verwerkt. Nog steeds herinnert de straatnaam \u2018\u00adRaam\u2019 aan het Raamveld, waar het laken na het bleken op ramen werd opgespannen.<\/p>\n\n\n\n Zoals in zoveel stadjes was het leven in het middeleeuwse stadje nog sterk agrarisch. Zo liepen varkens vrijelijk over straat. In 1311 kwam er een verbod om deze en andere beesten op het Raamveld te laten rondlopen[12]<\/sup><\/a>: <\/p>\n\n\n\n \u201cVan laken, van varcken of desgelijcx in den raem te comen. Item soe en moet men geen laken bleken int Raemvelt, noch geen varcken of beesten dairin te comen, elcx optie buete van 1 T. Uutgeseit diegene, die den eijgendom vant huys, staende in den Raem toebe\u00adhoirt, die mogen wel hairs selfs cleder bleken, nae inhout haren brieven, die zij van stede hebben.\u201d<\/p>\n\n\n\n Varkens waren een directe bedreiging voor de kwaliteit van het daar opgespannen laken. In de rest van Schiedam mochten varkens en andere beesten kennelijk vrij hun gang blijven gaan. De lakenindustrie verdween in de 16e eeuw geheel, terwijl het met de haringvisserij ook berg\u00adafwaarts ging, totdat deze nijverheid halverwege de achttiende eeuw nauwelijks meer bestond. Zware concurrentie als havenstad kreeg Schiedam al veel eerder, toen Rotterdam en Delft bei\u00adde hun eigen Schie mochten graven, en daarmee hun havens aan de Maas konden gaan ontwik\u00adkelen[13]<\/sup><\/a>. Schiedam raakte economisch steeds verder in het slop.<\/p>\n\n\n\n In de 16e eeuw ontwikkelden de Nederlandse havensteden zich tot belangrijke handelsplaatsen, waar veel goederen werden overgeslagen en dus vaak langdurig in grote pakhuizen werden opgeslagen. Graan en wijn behoorden tot de belangrijkste producten. Beide liepen de kans te bederven, als gevolg van langdurige opslag, door zeewater, weersinvloeden of andere facto\u00adren. Distilleren van wijn en graan was een goede methode om van slechte partijen toch nog een goed verhandelbaar product te maken, dat bovendien lang houdbaar was en al snel veel waard bleek te zijn. In Frankrijk distilleerde men om die redenen al lang uit wijn brandewijn en cog\u00adnac.<\/p>\n\n\n\n In de Hollandse havensteden, waar ook wijn werd overgeslagen, probeerde men vanaf het begin van de 16e eeuw brandewijn te stoken. Aan het eind van die eeuw moet ontdekt zijn, dat ook uit graan sterke drank gestookt kon worden. De eerste vermelding hiervan stamt uit Keur-Saksen, waar de graanstokerij in 1595 werd verboden, omdat het eindproduct als een vervalsing van de echte brandewijn werd beschouwd en omdat het restpro\u00adduct, spoeling<\/em>, slecht voor het vee werd genoemd. De in principe zeer primitieve methode kon gemakkelijk door bier\u00adbrouwers worden uitgevoerd, en daar waren er veel van: bier werd in die tijd immers ge\u00addronken als water. Maar al snel werden in alle Nederlandse havensteden, waar vaak veel graan aanwezig was, gespecialiseerde branderijen<\/em> gebouwd, die de lang houdbare jenever gingen vervaardigen. Via dezelfde havens kon bovendien vanuit Engeland de ook noodzakelijke steenkool worden aangevoerd.<\/p>\n\n\n\n Aan het begin van de 17e eeuw had Schiedam enkele branderijen, die ongetwijfeld nog weinig voorstelden, en hooguit produceerden voor het directe achterland. De concurrentie van \u2018echte \u2018 brandewijn, uit Frankrijk en Duitsland, was nog sterk. Dat veranderde, toen de branders er in 1668 in slaagden om de Duitse brandewijn zwaar te doen belasten en op die manier geheel van de markt te verdrijven. Even viel ook de Franse concurrentie weg. De oorlogen met Frankrijk, tussen 1672 en 1678 en van 1688 tot 1697, zorgden voor het wegvallen van de invoer van Franse brandewijn en een korte stimulans voor de jeneverindustrie. Tot de bepalingen bij de Vrede van Rijswijk in 1697 hoorden echter ook grote gunsten voor de Franse branderij-producten, zodat de zojuist opge\u00adbloeide Hollandse jeneverindustrie weer geheel in elkaar zakte. De mislukte graanoogst van 1698 verergerde dit: het gebruik van graan voor het maken van bier, brandewijn en azijn werd op 17 oktober door de Staten Generaal, die bij voedselcrises dwingende co\u00f6rdinerende be\u00advoegdheden hadden, verboden. Branders (er waren in Schiedam nog dertig branderijen) moes\u00adten, om dat verbod eenvoudig te kunnen effectueren, de helmen van hun ruwketels inleveren.<\/p>\n\n\n\n De Schiedamse afgevaardigden protesteerden eerst nog in de vergadering van de Staten van Holland, maar gaven al gauw toe \u2018met postpositie van haar particulier interest ten besten van het gemeen\u2019. In april 1699 neigden de Staten ertoe de branders weer toestemming te verlenen om per week en per ketel een halve last graan te verstoken. Dat was nodig om de totale onder\u00adgang ten gunste van de buitenlandse concurrenten, te voorkomen. Bijkomende argumen\u00adten waren het belang van de jenever voor \u2018de kleine gemeente\u2019 en het nut van de spoeling als vee\u00advoer. Vooral Amsterdam verzette zich echter tegen deze te vergaande \u2018liberteijt\u2019. Pas begin 1700 lukte het de Raadspensionaris Heinsius om Amsterdam op andere gedachten te brengen[14]<\/sup><\/a>. Het lot was de branders niet veel later weer goed gezind. De Spaanse Successieoorlog bracht de Republiek vanaf 1701 in ernstig conflict met Frankrijk, en dus kwam de import van Franse brandewijn wederom stil te liggen. Nu zou de jenever-industrie pas echt aan haar opmars be\u00adginnen: in korte tijd ontwikkelde het gedistilleerde vocht zich tot exportproduct, zelfs naar Frankrijk. De opbloei was al snel goed aan de stad te zien: tussen 1711 en 1727 werden in Schiedam vier grote korenmolens gebouwd.<\/p>\n\n\n\n Niet alleen Schiedam kende jenever-industrie: elke Hollandse havenstad had zijn branderijen. Daar lag immers het grondproduct, graan, opgeslagen en daar kwam de brandstof, Engelse steenkool, binnen. Amsterdam ontwikkelde zich vooral als overslagplaats tussen de Oostzee\u00adlanden en Spanje en het Verre Oosten. Rotterdam lag toen al op het knooppunt van het belang\u00adrijke handelstraject Engeland – Duitsland. Kolen en mout kwamen voornamelijk uit Engeland, het Baltische graan vond zijn weg aanvankelijk naar Amsterdam, maar verplaatste zich in de loop der tijd naar Rotterdam en Schiedam. Dat kwam mede, omdat Duitsland zich in hoog tempo ontwikkelde tot een belangrijk afnemer van de jenever.<\/p>\n\n\n\n Zowel Amsterdam als Rotterdam maakten in de 17e eeuw een enorme groei door. De econo\u00admische voorspoed trok grote groepen immigranten aan, die aanvankelijk binnen de ongewijzig\u00adde ommuring gehuisvest moesten worden: beide steden raakten overvol. Lege terreinen wer\u00adden volgebouwd, terwijl de overlast van de ook in de steden gevestigde, soms sterk vervui\u00adlende bedrijven meer en meer werd gevoeld. Ook de door de moutwijnbranderijen veroorzaakte overlast werd voor de stadsbestuurders onacceptabel. Brandgevaar en stank waren niet de enige redenen. De spoeling, gebruikt als varkensvoeder, was veevoer voor vele duizenden in de steden gehouden varkens. Niet ver\u00adkochte spoeling en varkensdrek stroomden ongehinderd de grachten in, waaruit het drinkwater voor de sterk gegroeide aantallen inwoners betrokken werd.<\/p>\n\n\n\n De stadsbesturen van Rotterdam en Amsterdam begonnen deze en andere vervuilende indus\u00adtrie\u00ebn dan ook te verdrijven uit de bebouwde omgeving. Rotterdam reserveerde een stuk grond aan de rand van de stad vlak bij de Maas, de Baan, voor de branderijen. Maar de beperkende maatregelen stimuleerden vooral dichtbij gelegen steden om deze bedrijvigheid naar zich toe te trekken: Weesp bij Amsterdam, Schiedam, en later Delfshaven bij Rotterdam.<\/p>\n\n\n\n Het aantal Schiedamse branderijen groeide dan ook van 30 in 1705 naar 120 in 1730, en dat aantal bleef tot aan 1780 ongeveer gelijk. Vanaf die tijd werd het leven in die stad bijna geheel door het brandersbedrijf bepaald. De uit 24 leden bestaande Vroedschap telde in 1748 al negen branders. De visserij en de daaraan gekoppelde bedrijvigheid was inmiddels totaal verdwenen[15]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n Branderijen waren kleinschalig georganiseerde seizoengebonden bedrijfjes, en waren voor hun eigenaars vaak een nevenactiviteit. Van negentien Schiedamse branders uit 1749 is bekend, dat ze naast het brandersvak nog een geheel ander beroep uitoefende: gerechtsbode, arts, timmer\u00adman, bakker. Tot aan het eind van de 19e eeuw had de gemiddelde branderij drie direct bij het productieproces betrokken personeelsleden. In grote trekken kwam de productie van moutwijn, de grondstof voor jenever, op het volgende neer. In de mouterij werd de gerst tot ontkieming gebracht. Het kiemproces werd op het juiste moment, door verhitting, gestopt. Het was een precair proces, waarvoor groot vakmanschap nodig was, temeer daar iedere partij graan een andere behandeling nodig had. Vervolgens werd het ontkiemde graan gedroogd op de eestvloer<\/em>: een vloer met tegels, waarin kleine gaatjes zaten, waardoor hete lucht werd aangevoerd. Als dat proces goed was afgerond (de kans op mislukking was groot), werd de dan ontstane mout<\/em> vervoerd naar \u00e9\u00e9n van de mo\u00adlens. Die molens, vaak het eigendom van een aantal samenwerkende branderijen, maalden het mout. Schiedam had uiteindelijk 17 molens, die in het seizoen dag en nacht in bedrijf waren.<\/p>\n\n\n\n Terug in de branderij werd het moutmeel vermengd met rogge- en ma\u00efsmeel en in de beslag\u00adbak<\/em> gestort, waarna heet water werd toegevoegd. Door de verhitting vormden zich suikers, en vervolgens werd de bak in gisting gebracht met speciaal daartoe in zogenaamde moerkuipen<\/em> gekweekte gist. In 48 uur gistte het beslag dan uit in een chemisch proces, waarbij het beslag soms wel leek te koken: de suikers werden afgebroken tot koolzuur en alcohol, totdat de ver\u00adgisting uit zichzelf stopte. Het alcoholpercentage was nu vier procent. Het alcoholhoudende beslag werd vervolgens in de ruwketel<\/em> gepompt, waar het een eerste keer werd gedistilleerd: het zogenaamde afstoken of ruwlopen<\/em>. Het beslag werd gescheiden in het sterk alcoholische ruwnat<\/em> en het in de ruwketel achterblijvende restproduct, de spoeling<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Na het ruwlopen volgden dan nog het enkellopen<\/em> en het bestlopen<\/em>, wat leidde tot wat in de branderij het bestnat heette en daarbuiten de moutwijn<\/em>. Die moutwijn werd, onder toevoeging van kruiden, in de jeneverstokerijen gedistilleerd tot het eindproduct: jenever. De jeneverindustrie was dus een typische procesindustrie. De hele stedelijke plattegrond stond in het teken van dat proces: mouterijen, molens, branderijen en stokerijen stonden verspreid in de stad tussen de gewone bebouwing. Schiedam was als het ware een bewoond industrieter\u00adrein, een chemische \u2018plant\u2019 waarop ook gewoond werd.<\/p>\n\n\n\n Een moutwijnbranderij was in de regel een vier-baks branderij: deze opstelling werd ook een rekeneenheid. Een bedrijf met zes bakken werd als anderhalve branderij geteld. Een vier-baks\u00adbranderij had verschillende vaten voor de verschillende fasen van het product, twaalf beslag\u00adbakken en twee ruwketels. Per dag werden vier bakken beslagen, vier bakken gegist en vier bakken afgestookt. De meeste branderijen bestonden uit meerdere verdiepingen. Het productieproces vond op de begane grond plaats, terwijl het graan op de verdiepingen daarboven werd opgeslagen. Veel was al vroeg gestandaardiseerd, en ook het personeelsbestand was standaard. Tot 1884, toen het productieproces tot de zogenaamde \u2018Wener\u2019-methode werd gemoderniseerd, waardoor er veel meer gist werd geproduceerd, werkten in een vierbaks-branderij een meesterknecht, een onderknecht en een derde man of ketelbaas. Na 1884 was een vierde man, speciaal voor het ziften van de gist nodig, terwijl bij een zesbaks-branderij nog een extra man in dienst was. Rondom deze kernactiviteit vonden vele anderen werk: gistrijders, molenaars, stukkenrollers, zakkendragers, korenwegers en -meters, tonners, kolenvervoerders, controle-ambtenaren, kan\u00adtoorklerken, koperslagers, pomp-, blok- en zeilmakers, timmerlieden, enzovoort. In het kielzog van de jeneverindustrie ontstonden allerlei nevenbedrijven als de glas- en kurkindustrie.<\/p>\n\n\n\n Een deel van de spoeling, het spoelingdun, was nodig voor de bereiding van het hoofdbeslag. Maar het grootste deel, de resten van het graan met per honderd kilo graan drie hectoliter vocht, vormde de eigenlijke spoeling. Dit restproduct (het andere restproduct was gist) bevatte hoge percentages koolhydraten, eiwitten en vet, maar was, totdat men eind vorige eeuw een dro\u00adgingsmethode ontdekte, uiterst bederfelijk. Per dag produceerden de branderijen in de 18e eeuw veertien \u2018ketels\u2019 spoeling, en een ketel stond gelijk aan ongeveer 64 kilo. Die spoeling bleek uiterst geschikt om vee mee vet te mesten. De bederfelijkheid van het pro\u00adduct en de nog gebrekkige transportmogelijkheden dwongen tot het houden van dat vee op korte afstand van de branderijen. Boerderijen in de landelijke omgeving van de stad schakelden deels over op intensieve vetmesterij van varkens en, later, runderen met behulp van de spoe\u00adling. Nog effici\u00ebnter was echter het houden van varkens in en bij de branderijen, dus in de stad zelf. De stedelijke varkenshouderij nam in Schiedam dan ook explosief toe. Dat moest wel lei\u00adden tot sanitaire overheidsmaatregelen.<\/p>\n\n\n\n Onlosmakelijk met de jeneverindustrie was dus het houden van varkens verbonden. Zij werden ge\u00advoed met de slechts kort houdbare spoeling, het restproduct van de branderijen. De vetge\u00admeste varkens waren voor eigen gebruik en de export bestemd, of werden verhandeld als scheeps\u00adpro\u00adviand. Het aantal in of bij Schiedam gehouden varkens valt enigszins te schatten. In 1730 bij voor\u00adbeeld waren er 120 branderijen, die ieder twee ruwketels in bedrijf hadden. Iedere ruwketel<\/em> kon 20 tot 30 varkens voeden, zodat in dat jaar spoeling werd geproduceerd voor 4800 tot 7200 varkens. Het aantal branderijen was aan het eind van die eeuw bijna verdubbeld. De duizenden varkens werden ook, en wellicht vooral binnen de bebouwde kom gehouden. Aanvankelijk liepen hun drek en pis ongestoord via sloten de Schie in. In het begin van de 17e eeuw, toen de eerste, nog beperkte bloeiperiode van de moutwijnindustrie begon, had het stads\u00adbestuur zich al genoodzaakt gezien om in te grijpen: Willem Willemsz. Canarij werd in 1608 verplicht tot het aanbrengen van mestputten bij zijn varkenskotten in de Lange Kerk\u00adstraat. Hij haalde een vermelding in de keurboeken, maar zal niet de enige geweest zijn die maat\u00adregelen moest nemen. Het probleem van de vervuiling en de stank zou alleen nog maar toenemen.<\/p>\n\n\n\n Op 27 oktober 1694 kwam de overheid met een verdergaande maatregel. Het aantal te houden varkens werd aan een maximum gebonden. Een brander mocht er voortaan hooguit dertig en iedere andere burger maximaal negen houden. Er waren dat jaar slechts twaalf branderijen ac\u00adtief, maar het varkensprobleem werd binnen een jaar toch onhoudbaar geacht. Dat valt althans af te leiden uit de op 4 juni 1695 door Burgemeesters en Schepenen uitgevaar\u00addigde \u2018waarschouwinge\u2019, waarin het houden van varkens aan alle burgers binnen de stad werd verboden, op straffe van zes gulden boete en verbeurdverklaring van de aangetroffen varkens. Enigszins tegenstrijdig daarmee werd het niet langer toegestaan om zonder vergunning<\/em> een varkenskot te hebben. Bovendien volgde binnen een maand een keur, waarin het branders die ze al hadden, weer werd toegestaan om maximaal twintig varkens per ruwketel \u2018op te leggen\u2019, mits de kotten werden voorzien van \u2018pis en dreckputten\u2019, die geregeld moesten worden ge\u00adleegd. Alleen de branders was het nog toegestaan om varkens te houden. Blijkbaar had het be\u00adsluit onder deze invloedrijke beroepsgroep tot felle protesten geleid.<\/p>\n\n\n\n Op 6 maart 1711 volgt, weer onder verwijzing naar de onhoudbare verontreiniging van de Schie, een nieuwe waarschuwing: \u201calle burgers en inwoonders desen Stede geene uitgezon\u00adderd\u201d werd het absoluut verboden vanaf 1 mei binnen \u2018de kring\u2019 van de stad een varken in zijn huis, zijn schuur of op zijn erf te hebben. Buiten de vesten, in de bij Schiedam behorende pol\u00adder het Frankenland en in de \u2018voorstad\u2019 op het Hoofd langs de Buitenhaven, was het dus nog wel toegestaan, maar daar kwam een zware boete (vijftig gulden) op het vervuilen van sloten of wegen. Het bouwen van nieuwe hokken of het vergroten van bestaande was ook niet langer toegestaan, en werd bedreigd met dezelfde straf. Deze keur moet geholpen hebben, zoals blijkt uit de mededelingen van Van Ollefen (L. van Ollefen en Rs. Bakker, De Nederlandsche Stad- en Dorp-Beschrijver.<\/em> Deel V: Schieland en Krimpenerwaard. Amsterdam: H.A. Banse, 1797. P. 4 en 13). \u201cDe toegangen tot de stad of voorsteden zijn door de menigte varkenshokken, die binnen de stad geen plaats mogen hebben, vooral buiten de Ouwerschiesche poort, niet zeer welriekend.\u201d<\/p>\n\n\n\n Van Ollefen vermeldt, dat er ’s zomers 30.000 varkens worden vetgemest, maar volgens de eerdere berekening zouden de door hem ge\u00adnoemde 210 branderijen van dat moment voor 8400 tot 12.600 varkens spoeling geproduceerd moeten hebben. Afhankelijk van de slachtleeftijd\u00a0 kan Schiedam meer dan deze aantallen aan vette varkens hebben\u00a0\u2018geproduceerd\u2019. Van Ollefens aantal lijkt wat aan de hoge kant. Opval\u00adlend is, dat die andere grote reisboekenschrijver, de Duitser Karl Baedeker bijna een eeuw later met hetzelfde getal op de proppen komt. De wereld van toeristische feiten kent, dankzij naar\u00adstig plagi\u00ebren, echter wel meer lang vol gehouden mythes. (K. Baedeker, Belgien und Holland nebst dem Grossherzogthum Luxemburg; Handbuch f\u00fcr Reisende<\/em>. Leipzig: Verlag von Karl Baedeker, 1888. P. 274)<\/p>\n\n\n\n Ik heb geprobeerd Van Ollefens aantal met behulp van andere bronnen te verifi\u00ebren. De ge\u00adbrekkige houdbaarheid van de spoeling en de beperkte transportmogelijkheden beperkten het areaal waarbinnen deze aantallen varkens gehouden werden. De varkens werden vetgemest en dus niet geweid, wat in de graslanden rondom Schiedam ook nauwelijks zou hebben gekund. Dat vetmesten gebeurde blijkbaar in de buurt van de stadspoorten, en op relatief grootschalige wijze. In feite moet er sprake geweest zijn van een vorm van bio-industrie, zo\u2019n twee eeuwen eerder dan door huidige critici van deze vorm van veeteelt voor mogelijk wordt gehouden. Ik kom daar verderop op terug, maar inderdaad zijn er aanwijzingen, dat er in Engeland om\u00adstreeks 1800 schuren waren, waar enkele duizenden varkens tegelijk werden vetgemest. Zijn vergelijkbare varkensschuren ook hier in de archieven terug te vinden? Ik heb slechts kleine aanwijzingen kunnen vinden. Van Ollefen noemde met name de Over\u00adschiese Poort. In de verpondingskohiers van Schiedam, waarin de onroerende-zaak-belasting van die tijd werd bijgehouden, is de feitelijke bestemming van een aangeslagen pand niet verder genoteerd. Het gebruik van eventuele bouwsels rondom de poorten kon dus niet worden nage\u00adgaan.<\/p>\n\n\n\n Schiedam buiten-de-poorten was niet groot: de stad was omgeven door andere bestuurlijke eenheden: Kethel en Overschie, Nieuwland, Kortland en Spaland, Oud- en Nieuw-Mathenesse. In de verpondingskohiers van deze \u2018gemeenten\u2019 wordt soms wel de bestemming van het aang\u00adeslagen onroerend goed vermeld. Zo werd in 1763 in Nieuw-Mathenesse Gerrit Wegman bij de ordinare verponding over 1762 aangeslagen voor 17 stuivers vanwege een varkensschuur. Ene Roeland Bitter moest echter, eveneens voor een varkensschuur, 2 gulden en 17 stuivers neertellen. Dat was heel wat meer dan die ene gulden die Jan Bitter voor zijn woonhuis met erf kwijt was. In datzelfde jaar werden in de gemeente Nieuwland, Kortland en \u2019s-Graveland 99 eigenaren en pachters voor de verponding aangeslagen. In elf gevallen betrof het een varkensschuur of een eenheid onroerend goed, waarvan een varkensschuur onderdeel was. De meeste schuren lever\u00adden niet meer dan 17 stuivers op, twee belaste schuren moeten wat groter zijn geweest. Was een schuur van 17 stuivers niet meer dan een kot voor het gebruikelijke huisvarken? Of behoorden die hokken belastingtechnisch gezien tot het woonhuis? Hoeveel varkens werden er gehouden in een schuur, die bij de verponding bijna drie gulden opbracht?<\/p>\n\n\n\n In april 1789 werd in de polder Blijdorp bij Rotterdam een opzienbarende proef genomen. Een groepje wetenschappelijk ge\u00efnteresseerde heren was er met behulp van de firma Boulton & Watt uit Soho bij Birmingham in geslaagd een werkende stoommachine van 22 paardenkracht te installeren. Het was de eerste functionerende \u2018water-en-vuur \u2018-machine in ons land, nadat een eerdere poging om tussen 1775 en 1780 bij de Rotterdamse Oostpoort zo \u2018n machine aan de praat te krijgen, geheel was mislukt. Deze experimentele stoommachines van het Bataafsch Genootschap der Proefondervindelijke Wijsbegeerte waren bedoeld voor de polderbemaling[16]<\/sup><\/a>. Het zou nog enkele decennia duren voordat water en vuur in ons land werden ingezet als mecha\u00adnische krachtbron voor de industrie.<\/p>\n\n\n\n Niet ver van de experimenterende Rotterdamse heren functioneerde te zelfder tijd een groot\u00adschalige industrie, waarbij ook water en vuur het proces bepaalden. Deze elementen dreven in de Schiedamse jeneverindustrie geen mechanisch proces aan, maar een biochemisch. Dat was van buiten bezien wellicht minder spectaculair, zodat veel historici de introductie van de stoom\u00admachine als het begin van de industrialisatie hebben gezien. Toch waren in de jaren tach\u00adtig van de 18e eeuw minstens 630 Schiedamse arbeiders alleen al direct aan het werk bij de fabricage van moutwijn, als althans de opgave van Van Ollefen, dat hij bij zijn toeristische be\u00adzoek aan die stad 210 branderijen telde, klopt. Nog eens honderden mannen en vrouwen moe\u00adten in de biochemische fabriek, die Schiedam was, werk hebben gevonden als arbeider of be\u00adambte.<\/p>\n\n\n\n Van Tijn noemt bedrijfstakken als de jeneverindustrie ambachtelijke trafiekbedrijven. Trafiek\u00adbedrijven zijn vooral te vinden in havensteden, waar een aangevoerd stapelproduct wordt ver\u00adedeld. Deze vorm van bedrijvigheid was geheel afhankelijk van de omvang van de aang\u00adevoerde grondstoffen, en ging ten gronde, als die aanvoer stokte of ophield[17]<\/sup><\/a>. De jeneverindustrie was vooral gebaseerd op kleinbedrijf. Het productieproces vroeg geen al te grote investeringen, en het proces was aanvankelijk slechts beheersbaar als de productieom\u00advang beperkt bleef. Het zeer geringe aantal per branderij aangestelde arbeiders levert geen sta\u00adtistieken op, waarin economisch-historici een moderne, door bedrijfsomvang herkenbare indus\u00adtrietak herkennen. In deze optiek bepaalt dus de eigendomsverhouding, en niet de geag\u00adgregeerde productieomvang of de complexiteit van het productieproces de erkenning tot groot\u00adindustrie.<\/p>\n\n\n\n Ook al was er sprake van kleinschalig georganiseerd, slechts door wind- en zwaartekracht aangedreven, vooral ambachtelijk trafiekbedrijf, Schiedam was door de jeneverindustrie al vroeg een geheel door industrie beheerste stad. De werkzaamheden van de arbeiders werden bepaald door het productieproces, en waren niet alleen ambachtelijk maar ook routineus. Er was sprake van verregaande specialisatie en van standaardisering, in bedrijfsmiddelen, produc\u00adtiemethoden en arbeidsorganisatie. Het leven van een groot aantal Schiedammers werd bepaald door het strak gereguleerde industri\u00eble proces. Ook in andere opzichten was de stad een fa\u00adbrieksstad. In zijn stadsbeschrijving noemt Van Ollefen naast de 210 branderijen de aanwezigheid van 40 mouterijen, 15 wind- en \u00e9\u00e9n watermolen, een bierbrouwerij, een azijnmakerij, een witloodfa\u00adbriek en veel lijnbanen. Stoom, vuur, lawaai en stank drongen overal door. De stad werd ont\u00adluisterd door een\u00a0\u2018dikke nevel rook\u2019 in de vorm van zwart stof. Slechts de \u2018zindelijke Schie\u00addamsche vrouwtjens\u2019 klaagden er volgens Van Ollefen over, hoewel er volgens hem geen spra\u00adke zou zijn van een nadelige invloed op de gezondheid: ziekten als gevolg van een\u00a0\u2018rotachti\u00adge gesteldheid der lucht\u2019 waren in Schiedam zeer zeldzaam. De positieve blik van de reisboe\u00adken\u00adschrijver wordt in diezelfde tijd niet gedeeld door Anna Willis, de hartsvriendin van Saartje Burgerhart[18]<\/sup><\/a>: \u201cIk kan niet zeggen, dat ik ooit ongevalliger plaats gezien heb, dan het berookte Schiedam: een nare droevige rook, en een nog veel lelijker fijne zwarte stof, benemen het volstrekt al\u00a0 \u2018t aangena\u00adme, dat het door zijn ligging, plantage en fraaie gebouwen, moest ten toon spreiden.\u201d<\/p>\n\n\n\n Wellicht past Schiedam niet in de door statistieken en mechanische krachten bepaalde industri\u00eb\u00adle geschiedschrijving. Voor de toenmalige Schiedammers zal dat weinig uitgemaakt hebben. Ze waren vroegmoderne gedisciplineerde fabrieksarbeiders. Wel was het seizoens\u00adgebonden industrie, die bovendien procesmatig nauw verbonden was met de agrarische sector. Niet alleen betrof het verwerking van voedingsmiddelen, aan de\u00a0 \u2018achterkant\u2019 van de kolom bevond zich de vetmesterij van varkens en rundvee. De Schiedamse varkensmest speelde overi\u00adgens een belangrijke rol in de ontwikkeling van het Westland.<\/p>\n\n\n\n Gedurende de Franse tijd werd het varkensverbod minder strak gehandhaafd. Dat blijkt althans uit een aangeplakte publicatie van de Schiedamse burgermeesters van maart 1816. De stadsbe\u00adstuurders stelden daarin vast, \u201cdat de voorgaande Keuren en Ordonnanti\u00ebn tegen het Mesten van Varkens, zoo binnen deze Stad als Jurisdictie van dien, niet naar behoren worden geobser\u00adveerd\u201d en hadden tevens vernomen, \u201cdat zommige Ingezetenen in het begrip verseeren, dat het hun zoude vrijstaan, een of meerder Varkens, in plaatsen die niet tot het houden van Varkens zijn geappropri\u00ebeerd, te mesten\u201d.<\/p>\n\n\n\n Het is wel duidelijk, dat de eigenaren van de branderijen weer grote greep op het stadsbestuur hadden gekregen, want de vervuiling en stank van het water zijn nu niet langer alleen gevaarlijk voor de \u2018salubriteit\u2019 van de inwoners, maar ook een last voor de branderijen. Varkenshokken werden weer verboden. De bestaande moesten worden afgebroken, en niet alleen in de stad zelf, maar ook in de gebieden eromheen: het Frankenland en het Hoofd. Maar er waren uitzonderingen: een aantal met name genoemde eigenaars van varkensmesterijen van een dusdanige omvang, dat ze geheel of ten dele een middel van bestaan vormden, mochten hun varkenskotten – mits voorzien van de juiste mestopvang – laten staan. Ook de eigenaren van de branderijen langs de weg naar het Hoofd werd het toegestaan om in het seizoen varkens te houden en de daarvoor benodigde kotten te maken. Tot slot mochten boeren met koeien enkele varkens voor eigen gebruik behouden. Vooral de gewone stadsbewoner moest officieel dus zijn varkens de deur uit doen of slachten. Officieel, want er zijn aanwijzingen, dat varkens illegaal werden gehouden, waarmee dan bovendien de pas in 1941 afgeschafte slachtaccijns makkelijker kon worden ontdoken. <\/p>\n\n\n\n In 1860 werden er in Schiedam 228 branderijen geteld. Dat aantal zou binnen 25 jaar nog bijna verdubbelen. Met de spoeling konden in die tijd 17.000 tot 20.000 stuks rundvee, waaruit in\u00admiddels de veestapel van het spoelingsdistrict bestond, worden vetgemest. Het betrof meestal\u00a0 \u2018afmesten\u2019: de laatste fase voor de slacht, en het vee werd twee tot drie maal per jaar gewisseld. Tus\u00adsen 1850 en 1864 steeg het aantal vanuit ons land naar Engeland ge\u00ebxporteerde runderen van 42.985 naar 158.196 en een aanzienlijk aantal daarvan had zijn laatste maanden in de omgeving van Schie\u00addam doorgemaakt, gevoed met het bijproduct van de jeneverindustrie[19]<\/sup><\/a>. In 1860 telde de stad 51 mouterijen, waar de gerst tot voor de branderijen geschikt gerstemout werd verwerkt, en 26 distillateurs. Om de stad draaiden zeventien windmolens, die al hevig beconcurreerd werden door een vijftal stoommolens. De eerste daarvan was in 1853 in Oud-Mathenesse opgericht[20]<\/sup><\/a>. Moutwijn en jenever werden aanvankelijk in vaten en kruiken verpakt en vervoerd. In 1861 had de stad 27 kuiperijen. Maar de fles was in opkomst. Omstreeks 1854 werd in Oud-Mathe\u00adnesse een eerste glasblazerij opgericht. In 1863 opende een kistenmakerij zijn deuren. Het an\u00addere restproduct van de jeneverindustrie, gist, was ook een belangrijk exportproduct gewor\u00adden. Gist werd in manden vervoerd, en in 1861 waren er acht mandenmakerijen. Tot slot waren er dat jaar drie kurkenfabrikanten.<\/p>\n\n\n\n Minder of helemaal niet direct met de jeneverindustrie verbonden waren diverse ambachten. Bovendien waren er nog andere bedrijfstakken. Omstreeks 1853 was de laatste weverij geslo\u00adten. Het was een met subsidie in stand gehouden \u2018armenfabriek\u2019. Er was in de jaren halverwe\u00adge de 19e eeuw een belangrijke scheepswerf, De Nijverheid. De familie Nolet bezat een ijzergiete\u00adrij, waar in 1843 de eerste Schiedamse stoommachine werd geplaatst en in 1864 be\u00adgon de stearinekaarsenfabriek Apollo haar bestaan. Naast deze laatste drie grote bedrijven waren er meer die weinig of niets met de jeneverindus\u00adtrie van doen hadden. Meestal waren het heel kleine bedrijfjes: azijnmakers, oliefabrikanten, bierbrou\u00adwers, zalmrokers, sigarenmakers. Van de laatste had er \u00e9\u00e9n een behoorlijke omvang, met in 1861 32 sigarenmakers in dienst. Belangrijker waren de boekdrukkerijen, allereerst die van H.A.M. Roelants. Ze boden aan enkele tientallen arbeiders werk.<\/p>\n\n\n\n Schiedam was hoe dan ook omstreeks 1860 een industriestad. De gebrekkige statistieken ge\u00adven min of meer de volgende arbeidersomvang<\/p>\n\n\n\nVan haringvissersdorp naar brandersstad.<\/h4>\n\n\n\n
De moutwijnindustrie.<\/h4>\n\n\n\n
De spoeling.<\/h4>\n\n\n\n
Varkens de stad uit.<\/h4>\n\n\n\n
Schiedam als industriestad.<\/h4>\n\n\n\n
Een vroege arbeidersstad.<\/h4>\n\n\n\n